gelijkmoedigheid

Gelijkmoedigheid

Gelijkmoedigheid in het Boeddhisme

“Zoals een berg onwankelbaar is door de wind, zo is het hart van een mens onbewogen door alle veranderingen op deze aarde”. – Boeddha

Wat is de kwaliteit van gelijkmoedigheid?

Gelijkmoedigheid is de laatste kwaliteit van de Zeven factoren van Verlichting en ook onderdeel van de Vier Hartkwaliteiten (Brahmavihara) binnen het Boeddhisme. In het Hindoeïsme wordt er onder meer naar verwezen in de Bhagavad Gita. Hiermee wordt het belang voor het ontwikkelen van gelijkmoedigheid nog eens onderstreept.

De Acht Wereldse Winden

De Boeddha refereerde naar gelijkmoedigheid als bescherming tegen de “Acht Wereldse Winden”:

  • Plezier en pijn
  • Winst en verlies
  • Lof en blaam
  • Succes en falen

Iedereen krijgt dagelijks te maken met deze ‘uitdagingen’, hoewel de kracht van iedere uitdaging varieert. Door het ontwikkelen van gelijkmoedigheid, laten we ons minder tot niet meer meeslepen door onze gemoedstoestanden als we deze wereldse winden tegenkomen. Met gelijkmoedigheid onthechten wij ons van de fenomenen die zich aandienen, wat resulteert in een geest die in balans blijft bij verandering. Maar let op, dit wil niet zeggen dat we onverschillig worden.

Het verschil tussen gelijkmoedigheid en onverschilligheid

Gelijkmoedigheid heeft nogal eens een negatieve lading bij mensen. Gelijkmoedigheid wordt dan geassocieerd met saaiheid of onverschilligheid. Het tegendeel is echter waar als je het in de juiste context plaatst. Gelijkmoedigheid gepaard met wijsheid en compassie draagt juist bij aan een diepe verbinding met alle medemensen en wezens. We worden geraakt, we geven werkelijk om anderen, zonder dat we ons laten meeslepen. We blijven kalm en aandachtig in het huidige moment. We wensen iedereen, inclusief onszelf, bevrijding van alle vormen van ongemak en lijden, terwijl we accepteren hoe het is en hoe het zich ontvouwt.

Wees opmerkzaam op onverschilligheid

Bij onverschilligheid daarentegen raken we uit verbinding. Uit verbinding met onszelf of de ander. Onverschilligheid treedt dikwijls op als beschermingsmechanisme vanuit het ego. Het rechtvaardigt dan het weggaan van de pijn die we ervaren, in plaats van deze te zien. Dit mechanisme treedt op vanuit het onbewuste en zelfs als we de persoon er dan op wijzen is dikwijls de overtuiging dermate krachtig, dat het niet wordt doorzien. Vaak is dit het begin van frustraties, boosheid, haat en soms uiteindelijk zelfs vijandschap en oorlog.

Als je er bewust van bent dat onverschilligheid optreedt (en dat is soms al heel wat), is het belangrijk om inzicht te krijgen in dit fenomeen. Als je gericht mediteert op gelijkmoedigheid en je merkt op dat onverschilligheid ontstaat, dan is het goed om over te schakelen op Vipassana-meditatie. Het is dan ook niet iets waar we direct vanaf willen komen, maar we de samenstelling van onverschilligheid onderzoeken. Hoe ontstaat het? hoe verhouden we ons ermee? Wat kunnen we opmerken in onze mind, gevoelens en lichaam? etc.

Daarnaast is het belangrijk om ook de andere hartkwaliteiten verder te ontwikkelen; liefdevolle vriendelijkheid, compassie en medevreugde. Deze gaan altijd samen. Als je in het dagelijks leven bij jezelf vaak onverschilligheid opmerkt, kun je ook bewust de andere hartkwaliteiten beoefenen richting het object dat de onverschilligheid bij je triggert.

Werkelijke gelijkmoedigheid is vermengd met liefdevolle vriendelijkheid en compassie

Je zou misschien wel kunnen spreken dat er geen harde lijn bestaat tussen gelijkmoedigheid en onverschilligheid. Misschien kun je zelfs wel stellen dat gelijkmoedigheid telkens in meer of mindere mate vermengd is met liefdevolle vriendelijkheid of compassie.

Een gedicht over gelijkmoedigheid

Het is makkelijk genoeg om vreugdevol te zijn,
Als het leven stroomt als een lied,
Maar de man de moeite waard
Is de man die kan glimlachen
Als alles verschrikkelijk verkeerd gaat.

– Ella Wheeler Wilcox

Gelijkmoedigheid meditatie

Nu is het zo dat gelijkmoedigheid een belangrijk aspect is bij vrijwel iedere vorm van meditatie (in ieder geval Boeddhistische, maar veelal ook andere). In het Boeddhisme kennen we in ieder geval twee gerichte meditaties gericht op gelijkmoedigheid.

  1. Het reciteren van wensen of zinnen gericht op ‘het trainen van de geest’ in gelijkmoedigheid
    (veelal beoefend als onderdeel van de Brahma Vihara)
  2. Mediteren op gevoelstonen (prettig, onprettig of neutraal)

Geleide meditatie gericht op gelijkmoedigheid

Beluister ook deze geleide meditatie voor meer inzicht in de kwaliteiten van gelijkmoedigheid.

Het reciteren van wensen of zinnen gericht op gelijkmoedigheid

Zoals hierboven beschreven kunnen we gerichte meditaties doen op het ontwikkelen van gelijkmoedigheid. De klassieke zinnen die hiervoor worden gebruikt zijn:

“Alle wezens zijn eigenaar van hun eigen karma; hun geluk en ongeluk hangt af van hun eigen acties, niet van mijn wensen voor hen”

In de huidige tijd worden ook wel andere zinnen gereciteerd, zeker binnen de Westerse vorm van het Boeddhisme. Enkele voorbeelden:

“[Eventueel naam], ik weet jij hebt pijn. Ik ben niet in staat het ontvouwende (leven) te controleren. Ik geef om je pijn en dat dit de pijn dragelijker mag maken”

Of gelijkmoedigheid gericht op jezelf kan bijvoorbeeld ook met zinnen als als deze:

“Ik besef dat ik niet alles kan controleren.
Dat ik mag vertrouwen op het leven zoals het zich ontvouwt.
Dat ik vanuit daar vanuit wijsheid en liefde mag handelen”

en als we onze wensen richten op andere personen:

“Ik wens dat je vrij bent van alle vormen van lijden. Ondanks mijn wens weet ik dat je te maken hebt met vormen van pijn. Ik ben niet in staat alle pijn bij je weg te nemen. Dat je liefdevol met de pijn om mag gaan.”

Ook wordt in het Westen het zogenoemde sereniteitsgebed uit 1934 van Reinhold Niebuhr wel gereciteerd voor de beoefening van gelijkmoedigheid:

‘Dat ik de kalmte mag hebben om te aanvaarden waaraan ik niets kan veranderen, de moed om de dingen te veranderen die ik wel kan veranderen, en de wijsheid om het verschil tussen beiden te kunnen zien.’

Let wel dat naast gericht te mediteren op gelijkmoedigheid, het ook bevordelijk is om de overige drie hartkwaliteiten te ontwikkelen.

In dit blog artikel ga ik nog dieper in op deze meditatie gericht op gelijkmoedigheid.

Toevoegingen over gelijkmoedigheid en omgaan met emoties

Op basis van vragen die ik heb gekregen na een geleide meditatie gericht op gelijkmoedigheid, enkele aanvulling met betrekking hierop:
– Gelijkmoedigheid onderscheid zich van onverschilligheid, omdat je er wel om geeft. Je laat je er alleen niet door in beslag nemen.
– Onverschilligheid kan een beschermingsmechanisme zijn om niet hoeven te voelen. Dat is natuurlijk o.k. en het is belangrijk om daar dan ook met compassie naar te kijken en vooral niet over te oordelen. Wellicht is het iets om liefdevol te onderzoeken. Wanneer is het een beschermingsmechanisme? Wanneer is er sprake van onverschilligheid en wanneer van gelijkmoedigheid? Is het helpend, of was het misschien vroeger (b.v. in kindertijd) helpend en nu niet meer? Hoe verhoud ik mij ernaar (oordeel of met compassie) etc.
– Gelijkmoedigheid komt voor uit wijsheid en bekwaamheid. Die bekwaamheid ontwikkelen we door meditatiebeoefening en toepassing in het dagelijks leven. Het is ook weer iets dat we niet zomaar kunnen afdwingen.
– Als er iets anders ontstaat tijdens de beoefening van gelijkmoedigheid, zoals boosheid, verdriet, of angst kunnen we juist gelijkmoedigheid toepassen door het reciteren van de wensen los te laten en Vipassana meditatie toe te passen. Dat wil zeggen; liefdevol bij de emotie blijven zonder je ermee te  identificeren. Het toelaten van een emotie, in plaats van het weg te duwen of je aandacht ergens anders op richten is een vorm van vriendelijkheid.
Zo kun je dus schakelen tussen concentratie meditatie en Vipassana meditatie, maar dat doe je dus eigenlijk alleen indien er intense emoties zich aandienen.
Bij andere afleidingen ga je gewoon door met het reciteren van de wensen, of keer je daar telkens weer naar terug als je opmerkt dat je bent afgeleid.
Immers, is het in feite een vorm van concentratie-meditatie en geen Vipassana.
Het kan daarbij zijn dat je geen gevoelens hebt bij de persoon waarop je de wensen richt, of geen gevoel bij de wensen die je uitspreekt, maar dat hoeft dan ook niet.
Je gebruikt het reciteren als het ware als een mantra en deze mantra is je object van concentratie, ongeacht welke gevoelens je hierbij ervaart.
Daar kun je dan juist weer allerlei inzichten uithalen zoals de vergankelijk van gevoelens, hoe verhoud je er tegen, hoe ga je ermee om als je niets voelt, hoe ga je ermee om als je het tegenovergestelde voelt, etc.? Is het o.k. of moet het volgens jou op een bepaalde manier zijn? Is er weerstand of acceptatie? Willen we vasthouden aan prettige gevoelens? Willen we af van onprettige gevoelens? Etc.
Dit geldt natuurlijk net zo voor de andere hartkwaliteiten: liefdevolle vriendelijkheid (metta), compassie (karuna) en medevreugde (mudita).

Meditatie op gevoelstonen

Bij het mediteren gericht op de gevoelstonen zijn we aandacht op de lichamelijke sensaties in ons lichaam. Merk op welke sensaties zich aandienen of welke plekken in je lichaam je aandacht naar toe wordt getrokken. Voelt hetgeen dat je opmerkt prettig, onprettig of noch prettig of onprettig (neutraal)? Welke gevoelstoon dient zich veelal aan?

Als je iets labelt als ‘neutraal’, kijk dan of je er wat langer bij kunt blijven en het nader kunt onderzoeken.

In een eventuele tweede fase kun je onderzoek doen naar je geestesgesteldheid. Aspecten die je bijvoorbeeld kunt onderzoeken:

  • Is de mind druk of rustig.
  • Is de mind helder, dromerig of onrustig.
  • Als het onrustig is, is dit vanuit positieve of negatieve emoties.
  • Kun je datgene dat zich aandient in je bewustzijn observeren, zonder je ermee te identificeren? Of zit je in het verhaal?
  • Ben je in het NU aanwezig, of bevind je je in de toekomst of het verleden?
Gerelateerde vragen bij dit artikel:
– Wat is gelijkmoedigheid?
– Wat is het verschil tussen gelijkmoedigheid en onverschilligheid?

Meditatie Retraites

Wij organiseren regelmatig meditatie retraites en meditatie dagen.

Meditatie Inspiratiemails

Ontvang inspiratiemails met o.a. retraite aankondigingen, meditatievideo's en tips.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *


Ontvang inspiratiemails met:
- Aankondigingen van retraites & cursussen
- Meditatievideo's e.a. inspiratie